اخبار کنفرانس

پنل تخصصی دیپلماسی آب در سومین کنفرانس هیدرولوژی مناطق نیمه خشک

پنل تخصصی دیپلماسی آب

کنفرانس ملی هیدرولوژی

پنل تخصصی دیپلوماسی آب و همکاریهای فراملیتی در غرب آسیا

در بخش دوم نشست 4: هیدرولوژی اجتماعی

ساعت 11-13 روز دو.م کنفرانس

4 اردیبهشت 97

سنندج، بلوار ارشاد، سالن آمفی تاتر مجتمع فرهنگی ورزشی ایثار

1. مقاله (0222) اصل همکاری در زمینه بهرهبرداری از آبراههای بین المللی با تأکید بر آبراههای بین المللی ایران و عراق. آزاد عبدالقادر صالح ولدبیگی
2. سخنرانی علمی در زمینه دیپلوماسی آب . دکتر حجن میان آبادی

دبیر جلسه: دکتر سید مختار هاشمی، پژوهشگر حکمرانی و دیپلوماسی آب

• دکتر حجت میان آبادی، پژوهشگر دیپلماسی آب و استادیار دانشکده کشاورزی دانشگاه تربیت مدرس
• آقای مهندس محمد درویش عضو هیأت علمی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور
• آزاد عبدالقادر صالح ولدبیگی، کارشناس ارشد و پژوهشگر حقوق بین المللی آب و نویسنده

چالشهای منطقه ای

چالشهای زیادی منطقه غرب اسیا را تهدید می کند از جمله کمبود آب که امنیت آب و غذا را تحت شعاع قرار داده است و می تواند عامل موثری در معادله امنیت سیاسی باشد. تخریب محیط زیست در شرایط اقلیمی و آب و هوای خشک و خشن تهدیدی جدی بر استقرار سیاسی-اجتماعی منطقه می باشد. یکی از فاکتورهای اصلی بعد زیست محیطی و شرایط اقلیمی خشک است که توازن توسعه و تمدن منطقه ای را به هم زده است و باعث تشتت، عدم تقارن و اختلاف و تفاوت از لحاظ ثروت (منابع آب و خاک و غیره) در بین ملتهای منطقه شده است.

اهمیت معادله زیست محیطی

نیروهای سیاسی جهانی، منطقه ای و میان دولتی تلاش های جهت رفع برخي از تهديدهای اصلي عليه وحدت، انسجام و پايداری اجتماعی منطقه انجام داده اند. اما موضوع زیست محیطی که بسیار حائز اهمیت است را نادیده گرفته اند. سیاست های فقرزدایی و امنیت غذایی را در چارچوب حفاظت از محیط زیست درنظرگرفته نشده و پالسی های اقتصادی، کشاورزی، توسعه منابع آب و خاک و غیره توجهی به مسایل زیست محیطی نکرده است لذا می بینیم که تخریب محیط زیست از فاکتورهای عدم ثبات سیاسی است علی الخصوص که بیش از 30 میلیون نفر به عنوان پناهندگان سیاسی –اجتماعی - زیست محیطی در منطقه غرب آسیا زندگی می کنند .

آب و انرژی: مقوله جهانی در بعد منطقه ای

مقوله پیوند (nexus) به عنوان تعریفی از توسعه پایدار در نشست جهانی اقتصادی در سال 2008 شکل گرفت. اما در چند سال گذشته این اصطلاح کاربرد بیشتری داشته و نقش مهمی را در ادبیات جهانی پیدا کرده است از جمله اجلاس های بن در المان و ششمین نشست جهانی آب در مارسی فرانسه در سال 2011 و هچنین مذاکرات ریو به علاوه 20 (Rio+20) در سال 2012 . این مقوله بحث آب و انرژی و البته غذا (یعنی منابع سرزمین) را در بر می گیرد. موضوع نکسس (همبست یا پیوند) به طور خلاصه شامل کمبود منابع طبیعی می باشد از جمله آب و خاک و تاثیر نیروهای محرک مانند تغییر اقلیم، تحولات اجتماعی-اقتصادی و فشارهای ناشی از ازدیاد جمعیت و افزایش مصرف ناشی از این فشارها را بررسی می نماید. آنچه حائز اهمیت است این است که مقوله نکسس آب- خاک- انرژی در واقع یک کلمه وزوز یا شعار نیست بلکه واقعیت میان-رشته گرایی را بیان می کند و تداخل اجزای مختلف سیستم های پیچیده اجتماعی- زیست بومی را نشان می دهد. ارتباط متداخل اتکا متقابل و همبستگی آب؛ انرژی و غذا در با توجه به موضوع کمبود و در نتیجه امنیت منابع طبیعی را پی ریزی می نماید.

آب عامل محدود کننده برای تحقق سیاستهای کشاورزی است از جمله سیاست های خودکفایی و امنیت غذایی می باشد لذا لازم است که بر سیاست آب در منطقه تمرکز شود. می دانیم آب و انرژی هر دو پیش نیاز غذا هستند. پالسی آب در کشورهای غرب آسیا شامل ترکیه مبنی بر استفاده غیر محدود، عدم وجود سیاست مدیریت تقاضا و عدم ارزشگذاری از این منبع محدود می باشد. لذا برنامه های توسعه در منطقه ناپایدار است و قدرت اکوسیستم ها را برای تولید خدماتی مانند غذا، آب و انرژی را کاهش می دهد و در نتیجه امنیت آب و غذا را تهدید می کند. بنا بر این جریان سازی موثر سیاست های آب، خاک (غذا) و انرژی برای مقابله با چالش ها در چارچوب بزرگتر توسعه اجتماعی-اقتصادی لازم است و شامل دو اصل می باشد: (1) ایجاد فرصت ها برای مردم بر اساس مدیریت انطباقی/تطبیقی و (2) تقویت تاب آوری مردم که با کمبود ایستادگی کنند و کرامت خود را حفظ نمایند. بنا بر این رفاه اجتماعی بدون حفظ کرامت انسانی بر اساس آیه مبارکه ( و لقد کرمنا بنی آدم) میسر نخواهد بود.

توسعه ناپایدار در منطقه غرب آسیا :

در منطقه غرب آسیا حوضه های آبریز رودخانه ای مشترک زیادی وجود دارد از جمله
• حوضه های آبریز دریاچه هامون (ایران و افغانستان)
• حوضه آبریز رودخانه ارس (ایران و قفقازستان)
• حوضه های آبریز دجله و فرات (ایران- سوریه-عراق- ترکیه)
• و......

برای مثال حوضه آبریز دجله و فرات

توسعه منابع آب و خاک در کشورهای غرب آسیا اثرات مهمی بر منطقه خواهد داشت. در بحث آب، یکی از موضوع های اصلی ایجاد توازن بین حقوق بالادست و پایین دست است برای مثال، اتمام پروژه سدسازی اناتولیا یا گاپ در ترکیه 40 درصد آورد آب رودخانه دجله در عراق را کاهش می دهد و این فاجعه ی زیست محیطی، اجتماعی-سیاسی بزرگی محسوب می شود. در عین حال، حکومت عراق مانند ایران یک دولت رانتیرمحسوب می شود و اقتصاد آن تکیه بر درآمد نفتی خود دارد و سیاست آب و غذا متاثر از سیاست انرژی در عراق است که در حال یکی از بزرگترین صادرکنندگان نفت اوپک می باشد. لذا توسعه بخش انرژی که درآمد زیادی دارد مورد اهمیت بیشتری قرار گرفته است. برنامه توسعه منابع آب و سدسازی کشورهای ایران، ترکیه و عراق بیشتر برای ایجاد پتانسیل برقابی می باشد و در چنین شرایطی آب برای غذا به در اولویت کار نیست و عدم تناسب بین سیاست انرژی و سیاست امنیت غذایی وجود دارد.

گفتمان جدید: ایده های نوین بومی برای ایجاد مکانیسم های فراملی برای همکاری در منطقه

در حال حاضر در هر یک از این حوضه های ابریز، تفاهم نامه ها و طرح های وجود دارد برای همکاری های دوجانبه یا چندجانبه از جمله

• طرح ابتکاری حوضه نیل-Nile Basin Intiative, NBI – در این طرح مکانیسم های برای همکاری های مشترک از جمله ایجاد بانک اطلاعاتی مشترک و بازنویسی حقابه ها وجود دارد
• در سال 2008، برنامه عمران سازمان بین الملل (UNDP) می کوشد که برای حوضه های آبریز دجله و فرات مکانیسمی برای همکاری ایجاد کند.
• تفاهم نامه دوجانبه بین ایران و افغانستان در مورد حقابه دریاچه هامون
• و..........

تقکر منطقه ای نوین(New Regional Thinking): مکانیسم های فراملیتی برای همکاری

یکی از گفتمان های قوی جنگ آبها در این منطقه می باشد. اما تاریخ نشان داده است که آب می تواند وسیله ای برای صلح باشد نه جنگ. در برابر این گفتمان غالب، لازم است که فرا-روایتی ارایه شود مبتنی بر تقکر منطقه ای مبنی بر ارزش های مشترک برای ایجاد راهکار منطقه ای برای سیاستگذاری مشترک منابع آب.

منطقه غرب اسیا در حالت تحول است (Region in Transition State). جنبش های مردمی اخیر و اوضاع سیاسی نابسامان و جنگ های داخلی ابهاماتی در مورد چگونگی و مسیر تحول و انتقال از وضعیت کنونی به آینده ایجاد کرده است لازم است که فرصت ها و چالشها در فرایند تغییر و تحول بررسی شود تا بتوان آینده ای مناسب و ایده ال را در منطقه داشته باشیم. مقوله آب تنها یک مقوله اقتصادی سیاسی و فنی نیست. آب با فرهنگ و جامعه بشری عجین است.

هدف از این نشست ارایه گفتمانی جدید است مبتنی بر رسیدن به مکانیسم هایی برای همکاری فرا ملیتی و ایجاد بستر برای رسیدن به همبستگی و پیوستگی اجتماعی- سیاسی و اقتصادی در منطقه غرب آسیا می باشد. مکانیزمهای حل اختلاف فراملیتی با توجه به عواملی مانند تغییر اقلیم که باعث تنش آبی بیشتری در آینده خواهد شد را باید مد نظر قرار داد. سوال این است که اتحادیه اروپا توانست میان کشورهای درگیر در دو جنگ جهانی 60 سال صلح و آشتی ایجاد کند و شایسته جایزه صلح نوبل شد پس چرا ما در منطقه این نوع همکاریها را نداشته باشیم. سوال های اصلی مطرح شده در این نشست عبارتست از:

موانع اصلی همکاری فراملیتی چیست؟
مکانیسم های همکاری فراملیتی کدامند؟



اطلاعات مهم کنفرانس

آدرس دبیرخانه

برگزار کنندگان